مقدمه : با عنايت به ويژگي خاص نظام آموزش علمی – کاربردی  در آموزشكده‌هاي فني و حرفه‌اي مخصوصا در شرائط کنونی و اهمیت وجود سازوكارهاي مناسب جهت ایجاد وحدت رویه مدرسين مختلف آن بر اساس اهداف از قبل تعیین شده ، تدوين رويكردهاي اساسي و ارائه الگوهای فرایندی ، نيازي پايه‌اي است و  آنچه اين تلاشها را مي‌تواند اثرگذار ‌كند وجود بستري مساعد و هماهنگ تحت الطاف خاص الهی  است. فراهم شدن چنين بستري به مساعدتها و مشاركتهاي مدبرانه و دلسوزانه‌ و عزمی همگانی در سطحی بس گسترده نياز  است.  براي فرصتهاي مغتنمي كه در اختيار مدرسين  گذاشته مي‌شود تا ارتباطاتي كارا ، تحولاتي پويا و انگيزشهائي اثربخش در ميان دانشجويان ايجاد نمايند لازم است برنامه‌اي عملگرا ، رويكردي دقيق و معين ارائه نمود ، رويكردي كه فارغ از ساختار شديد متمركز و ديوان سالاري گسترده حاکم بر نظام آموزشی فعلی مان ،  سطح و دامنه  نگرش ما را به افق پيش رو که در اهداف ترسیم شده در چشم انداز نظام الهیمان مشخص و معین است  وسيعتر نمايد . مسلم است تدوين ،  ارائه و اشاعه چنين رويكردهائي خارج از توانائي چنین اقداماتی  است و براي توفيق در اين امر در عمل  به خيلي از مفروضات و زمینه سازی های مساعد ديگر نياز داريم .مواردي كه تشخيص و شناسائي آنها نيازمند تلاشی عمومی ، فعالانه و مسئولانه است اما نگارش ، انعكاس و پذیرش در عمل چنين مجموعه هائی  شايد تلاشي ابتدائي و كوچك اما اثرگذار در اين مسير محسوب شود و کاری است که عمل و اقدام بر اساس آن ، ضمن آگاهی بخشی و ارتقاء کیفیت و اثرگذاری و بهره وری در امورات محوله ، باعث نزدیک شدن به اهداف چشم انداز  نظام می شود  . مسلما  تداوم راهي كه ما را به افق روشنمان رهنمون سازد ، نگرش و همتي والا و همه جانبه را مي‌طلبد. نگرش و همتي كه در دل شيفتگان واقعی خدمت ، پيشرفت ،  فن‌آوري و خلاقیت فرزندان غیور این آب و خاک ، ميتواند ايجاد و پرورش يابد.  آب و خاکی که برای اعتلاء نام پرهیبت آن تلاشی به گستره قرنها و فداکاریهائی علی گونه ، آنرا به اینجاها رسانده است و چنانچه منصفانه در میز قضاوت بنشینیم  ، من و تو مکلف هستیم در حفظ و حراست از دستاوردهای والائی که هم اکنون به داشتن آنها مفتخریم. 

بخش" الف" مفاهیم آموزشی و راهبردی مورد نیاز مدرس :

آشنائی با نظام آموزشی علمی – کاربردی

تعریف :  " آموزشهایی است که با هدف ارتقاء و انتقال دانش کار، ایجاد مهارتها ، افزایش بهره وری، به هنگام کردن و ارتقای معلومات و تجارب شاغلان، رشد استعدادهای بارز و به فعلیت درآوردن استعدادهای نهفته برای تصدی مشاغل و حرف گوناگون انجام می شود تا توانایی افراد را برای انجام دادن کاری که به آنان محول می شود به سطح مطلوب برساند." (مصوب جلسه ۳۶۹ مورخ 17/11/74  شورای عالی انقلاب فرهنگی).

"  آموزشها و پژوهش های علمی - کاربردی در کلیه سطوح و مقاطع تحصیلی و مهارتی اجرا می شود و تا بلندترین سطوح تخصصی حسب نیاز ادامه می یابد."(ماده 4 همان منبع ).

تفاوت آموزشهای علمی - کاربردی با آموزشهای فنی - حرفه ای : آموزشهای علمی - کاربردی در مفهوم خاص کاملاً از آموزشهای فنی - حرفه ای متمایز می شود. مهمترین وجه تمایز آنها، تفاوت در نوع مهارت دانش آموختگان این دو نظام آموزشی است. بروندادهای نظام فنی - حرفه ای بیشتر از مهارتهای یدی برخوردارند اما بروندادهای نظام علمی - کاربردی علاوه بر مهارتهای یدی به واسطه آشنایی با مبانی علمی حرفه و شغل، از مهارتها و تواناییهای ذهنی نیز برخوردارند و بنابراین قابلیت تصدی مشاغل سطوح بالاتر را دارند (دائرة المعارف آموزش عالی).

سطوح مشاغل مرتبط با صنعت : غیرماهر، نیمه ماهر، ماهر،  فن ورز(کاردان)،  فناور(مهندسی)، خبره و متخصص فناوری(تکنولوژیست). به جز سطح غیرماهر که نیازمند آموزش خاص نیست بقیه سطوح با توجه به فعالیتی که از آنان انتظار می رود به درجاتی از آموزش نیاز دارند (سازمان بین المللی کار ) .

·        سطح کارگر ماهر در حد پایان تحصیلات متوسطه٬ سطح فن ورز در حد کاردانی٬ سطح  فن آور در حد کارشناسی و سطح خبره و متخصص در حد کارشناسی ارشد و دکتری است. تا سطح کارگر ماهر که آموزشهای فنی و حرفه ای است٬‌ آموزشهای علمی - کاربردی متوجه ایجاد یک مهارت برای یک شغل معین است. ولی از سطح کاردانی به بالا٬ ضمن آموزش مهارتهای یدی به مهارتهای ذهنی مانند مهارتهای تشخیصی و حل مسئله نیز پرداخته می شود و لذا آموزش اصول و مبانی علمی حرفه نیز وارد محتوای آموزشی می شود (آموزشهای علمی - کاربردی منشور دانشگاه جامع علمی - کاربردی).

·        تفاوت آموزشهای علمی - کاربردی با آموزشهای نظری : آموزشهای علمی - کاربردی از این نظر که معطوف به شغل است با آموزشهای فنی و حرفه ای ارتباط دارد و از آنجا که به مبنای علمی شاغل توجه دارد و به رشد ابعاد تربیتی ٬ آمادگی جسمی و روحی و شکوفایی استعدادها و هدایت آنها می اندیشد٬ با آموزشهای عالی نظری فصل مشترک دارد و علاوه بر آن آموزشهای علمی - کاربردی واجد ویژگی های دیگری است که آن را از آموزشهای نظری متمایز می کند. این ویژگیها عبارتند از:

در آموزش های علمی - کاربردی هدف٬ تربیت : 1 ) نیروی انسانی برای کار در یک شغل خاص است .۲) افراد بهره بردار است . بهره برداری بهینه ٬ نگهداری و تعمیر .

" آموزش های دانشگاهی نظریه های علمی را می پرورانند و توسعه می دهند. اما آموزش های علمی - کاربردی فرصتی برای به عمل درآوردن نظریه هاست" (UNESCO 1997). 

آموزش های علمی - کاربردی آن دسته از آموزشهای مهارتی است که در مقاطع بالاتر از آموزش متوسطه٬ ‌ اجرا می شود و هدف آن تربیت نیروی انسانی ماهر، کاردان، کارشناس، مهندس فناوری و تکنولوژیست است برای کار در بخشهای صنعتی، کشاورزی و خدماتی.

نظام آموزش علمی - کاربردی از نظر الگوی برنامه ریزی آموزشی و درسی، اجرای برنامه های آموزشی و تاکید بر اشتغال زایی و ارتباط با دستگاههای اجرایی با دوره های مرسوم دانشگاهی تفاوت دارد. - برنامه های آموزشی و درسی علمی - کاربردی را معمولا دستگاههای اجرایی مطابق نیاز خود تهیه می کنند و برای تصویب به شورای برنامه ریزی پیشنهاد می کنند و این الگویی خاص در تعریف دوره٬ تجزیه و تحلیل شغل است.

اما دوره های آموزشی علمی - کاربردی به طور معمول با استفاده از امکانات آموزش عالی و تدارکاتی دستگاههای متقاضی به اجرا در می آیند و محیط آموزشی آنها همان محیط کار است و تدریس دروس تخصصی اغلب توسط کارشناسان و خبرگان شاغل در دستگاههای اجرایی صورت می گیرد. در کشورهای توسعه یافته بدنه اصلی نیروی انسانی شاغل را کارگران ماهر٬ کاردان و کارشناسان علمی - کاربردی تشکیل می دهند و در نظام آموزشی آنها آموزش و تربیت این گروه در درجه اول اهمیت قرار دارد. ولی فعلا در کشور ایران و دیگر کشورهای نظیر٬‌آموزش های نظری در درجه اول اهمیت است و آموزش های علمی - کاربردی هنوز جایگاه خود را به دست نیاورده است.- خاصیت اشتغال زایی یک وجه تمایز دیگر آموزش های علمی - کاربردی است .

 برنامه ریزی برای  آموزش های علمی - کاربردی:

الف) به کار بردن نظریه های علمی و مکتسبات فنی در جهت رشد توانایی های عملی .

  ب) برقراری پیوند و هماهنگی میان آموزش و پژوهش کاربردی و نیازهای شغلی  .

 ج) انعطاف پذیر کردن برنامه های آموزشی و پژوهشی کاربردی به تناسب تحولات علوم و فنون  .

 د) آماده سازی و تربیت تدریجی و مستمر افراد برای اشتغال آنها در حیطه شغلی خاص یا طیفی از مسایل همگون .

 ه) طراحی این آموزشها به نحوی که فارغ التحصیلان هریک از مراحل و مقاطع مختلف٬‌ دارای کارایی لازم برای اشتغال باشند و امکان ادامه تحصیل آنها فراهم باشد. 

 و) کارآموزی و کسب مهارتهای شغلی با برنامه ریزی هماهنگ 

 ز) توجه به تناسب و هماهنگی بین دانش و مهارت در هر دوره و در هر سطح و پیوستگی و انسجام بین مقاطع در دوره های مختلف 

 ح) قرار گرفتن آموزش های علمی - کاربردی به عنوان یکی از شروط اصلی ارتقای شغلی در مشاغل تخصصی و به تناسب آن متحول کردن نظام اشتغال و دستمزد .

نظام آموزشی دوره های علمی – کاربردی  :   شورای عالی برنامه ریزی تاکنون چهار نظام آموزشی برای اجرای دوره های علمی - کاربردی تصویب و ابلاغ کرده است که عبارتند از:

 ۱- نظام آموزشی علمی - کاربردی پودمانی

در تعریف رسمی و مصوب، نظام پودمانی شکلی از آموزشهای منفصل است که در آن مهارتهای شغلی در قالب پودمانهای مستقل به فراگیران آموزش داده می شود. هر یک از پودمانها ٬ مهارت خاص و مستقلی را ایجاد می نماید و در عین حال در کنار سایر پودمانها منجر به ایجاد مهارت جدید می شود و در نهایت می تواند منجر به مدرک رسمی یک دوره تحصیلی شود. در این نظام هر پودمان از چند واحد درسی تشکیل شده و جمع پودمانهای هر دوره بین ۸ تا ۱۲ پودمان و طول دوره نامحدود است.

در تعریف جهانی پودمان (Modular) عبارت است از یک بسته آموزشی و پژوهشی مستقل و خودمحتوا از یک نظام آموزشی٬ که ساختار آن برپایه موضوعات خود  تعریف استوار است. وسعت، حدود و دامنه هر پودمان به مواد و موضوعات آن ارتباط دارد.

مولفه های تشکیل دهنده پودمان: ۱) بیان مقصود و هدف   ۲ ) بیان مهارت مورد نیاز   ۳) تدوین موضوعات   ۴) پیش آزمون های تشخیصی   ۵) ابزار و تجهیزات    ۶) برنامه آموزشی   ۷) وابستگی به عمل و تجربه  ۸) اعتبار سنجی    ۹) سنجش و ارزیابی

 ۲- نظام آموزشی کاردانی علمی - کاربردی

کاردان عبارت از توصیف سطح شغلی مشخصی است که بین مشاغل سطوح دیپلم و کارشناسی (و یا مهندسی) قرار دارد و سطح درک٬ قدرت استدلال٬‌ اطلاعات٬ دانش و میزان مهارت مشخصی را بیان می کند.

۳- نظام آموزشی کارشناسی علمی - کاربردی

کارشناس علمی - کاربردی فردی است که دانش و مهارت فنی و حرفه ای لازم را بر اساس نیازهای شغلی٬‌ به صورت حرفه ای و به منظور اجرای طرحهای صنعتی٬‌ مدیریتی٬‌ خدماتی٬ هنری و نظامی فراگرفته باشد.

۴- نظام آموزشی علمی - کاربردی کارشناسی ارشد

درصد دروس نظری این دوره نسبت به دروس عملی بیشتر از دوره کارشناسی است ولی تفاوت آن با دوره کارشناسی ارشد نظری از حیث ماهیت علمی - کاربردی بودن دوره ها کاملا بارز است.

 (دکتر سید محمد کاظم نائینی "دوره های آموزش علمی - کاربردی در آموزش عالی" )

کارآفرینی ، اساس فعالیتهای آموزشی

امروزه ديگر شاخصهاي تعداد دانشجو و تعداد فارغ التحصيلان ملاک موفقيت  نيست ، تعداد فارغ التحصيلان موفق ملاک ارزيابي هاست و آينده روشن اقتصادي به موفقيت فارغ التحصيلان در تاسيس و ايجاد شرکت هاي نو و با فناوري هاي نوين بستگي دارد. صنعتگران لازم است دانشگر باشند و  دانشجويان و دانشگران راه و رسم صنعتگري بیاموزند. دولت، دانشگاه و صنعت بايد به سوي کارآفريني و نوآوري بروند، امروزه اوقات "فوق برنامه" دانشجويان بايد بسوي کارآفريني و تمرين کسب تجربه سوق يابد، از بطالت روز مرگي و هميشگي بگذرد و الگوي تاسيس شرکتهاي کسب و کار براي آنها تعريف شود تا براي ورود به بازار کار و زندگي به عنوان يک فرصت باشد.( امير علي بينام کارشناس مرکز رشد فناوري اطلاعات وارتباطات )

پیشنهادات کارآفرینی موثر در جهت گیری فرایند تدریس   :

·     اصلاح ساختاري سرفصلهاي دروس در راستای كارآفريني و تدوين سرفصلهاي جديد به خصوص در رشته‌هاي فني.

·     تأمين نيازهاي علمي‌ نظام آموزش فني و حرفه‌اي كشور.

·     اصلاح ساختار سنتي آموزش به شيوه‌هاي مدرن هم به لحاظ سخت افزاري و تجهيزاتي (مانند آموزش از راه دور يا آموزش مجازي ) و هم به لحاظ نرم افزاري (مانند تغيير در نظام ارزشيابي از حالت كمي‌ به حالت كيفي)

·     اصلاح شيوه‌هاي فراگيري در دانشجويان از طريق فعال كردن دانشجو در پروژه‌هاي آزمايشگاهي يا كارگاههاي آموزشي  به جاي انباشت محفوظات صرف

·     هدايت دانشجويان و تدوين برنامة حمايتي جهت استفاده هر چه بيشتر و وسيعتر از فنّاوريهاي  آموزشي جديد.

·        سنجش و ارزشيابي از دانشجويان در جهت تطبيق دروس فراگرفته با نشانگرهاي كارآفريني در هر درس مرتبط.

·        هدايت دانشجويان به سمت پژوهش و تحقيق در طول دوران تحصيل با رويكرد كارآفريني .

·        تشكيل اتاقهاي فكر تخصصي جهت تأمين خوراك فكري جشنواره‌ها ، مراكز رشد، پاركهاي علم و فنّاوري  (مصاديق منجر به كارآفريني)

در حال حاضر منابع آموزشي موجود ، متفرق و پراكنده بوده و گاها مدرسين رشته های مختلف به صورت سليقه‌اي به تدريس مطالب با سرفصل‌هاي متفاوت مي‌پردازند. لزوم ايجاد سيستمي يكپارچه و منسجم در راستای کارآفرینی ضروري مي‌باشد. http://www.acecr.net

اثربخشی به جلسات

جلسات گروهي، يكي از ابزار مناسب براي گسترش دانش و تبادل آن با ديگران است. در اين جلسات مي توان هربار موضوع يا موضوعات جديدي را مورد بحث قرار داد و افراد را به بحث و تبادل نظر پيرامون آن دعوت كرد. در اين جلسات، هر کس مي تواند بسياري از مطالب مورد نظر خود را به حاضران منتقل سازد واز اين راه به‌طور غيرمستقيم به آموزش‌دهي پرداخت.

هر فردي كه وارد  مجموعه آموزشی میشود  در بدو ورود بسياري از مسائل را نمي داند، لذا لازم است كه در ابتدا مدتي را  تحت آموزش باشد.این تحت آموزش بودن برای مدرسین آموزشکده ها می تواند از طریق برگزاری جلسات اثرگذار ، ارتباط موثر در فرصتهای ایجاد شده یا اوقات مرده ، مکالمات تلفنی ، تبادلات مکاتبه ای و ایمیلی و ... صورت گیرد و دیگر نیاز چندانی به طی دوره های خاص که برگزاری آنها تشریفات خاصی را می طلبد نیست و با عنایت به مشکل دامنگیر امکان کمتر برگزاری جلساتی که همه اعضا سروقت حاضر باشند صورتجلسات بصورتی تنظیم گردند که مفاهیم مطرح در جلسات به نحو اثرگذار  و در فرصتهای بعدی به اعضاء غائب منتقل گردد   در هر حال اساس ، رسیدن به اهداف جلسات باشد .

 چنانچه همکاران در شرايطي كاركنند كه بتوانند در هر فرصتی انديشه هاي خود را مطرح سازند ، به شكوفايي انديشه‌هاي آنان مي‌انجامد. بهترين حالت آن است كه هر کس  درباره انديشه‌هايي كه از سوي بقیه  به وي تسليم مي شود، نگرش مثبت داشته باشد. بايد به همه  امكان داده شود تا بتوانند انديشه‌هايي را كه به ذهنشان مي رسد به كار بندند. گرچه ممكن است برخي لغزشها روي دهد ولي درصد كاميابي ها بسيار افزون‌تر از زيان آنها خواهد بود.
در ترويج آموزش و رشد همدیگر ، بسيار مهم است كه اطمينان يابیم که  آيا فضاي سیستم  چنان است كه در آن هر کسی به‌آساني عقايد و نظرهاي خود را بيان كنند. آيا همکاران موثر در گروه  به سخنان همدیگر  گوش فرا مي دهند و آيا در صورتي كه انديشه نو و موثري يافتند آن را به كار مي بندند. اين راه نيز روشي است براي پروراندن خرد گروهي. گردآوردن دانش و آگاهي همگان به‌طور طبيعي دستيابي به نتايج بهتر و بزرگتر از آنچه را كه مدير به‌تنهايي مي تواند به‌دست آورد ممكن مي‌سازد.

برگزاری جلسات و هدایت آنها در راستای اهداف جزء مصادیق بارز فعالیتهای گروهی است و شیوه های اتخاذ رویکردهای مناسب برای جهت دهی به چنین برنامه هائی در بخش : رویکردهای مطلوب جهت بخش  در فعالیتهای گروهی (صفحه 17 همین مجموعه)  بطور مدون آمده است.

اهداف جلسات :

·        هم افزائی و همگرائی در برنامه ریزی ها .

·        ایجاد سیستم بهره‌وری فکری و تصمیم‌سازی در موقعیت : از طریق ایجاد فرهنگ مشورت، فن آوری اطلاعات ، بهبود ارتباطات و نخبه‌پذیری در موقعیت و …  در چارچوب حوزه اختیارات  .

·        طراحی ساختار مناسب و تشکیلات متناسب با اهداف.

·        دستیابی به قدرت  بالای  حل نظام مند تنگناها  و معضلات آموزشی.

·        به کار گرفتن نظرات اثرگذار بهره مندی از تجارب و نقاط قوت و ضعف قبلی . 

·        تلاش همگانی برای پیگیری و اجرای موارد مصوبه جلسات. 

·          قرار دادن تمرکز فکری و فعالیت‌های عملی یکدیگر، در مسیر رسیدن به هدف   و کوشش شود  تلاشها  در جهتی بیفتد  که اصل ، آن چیزی قرار داده شود که  گروه را  به  اهداف پیش رو  نزدیک سازد ( راهکارهای پیشنهادی برای مدیریت برنامه های  گروهی از جمله جلسات ، در صفحه 11  همین مجموعه ارائه شده است).

مفاهیم اولیه  عناصر آموزشی

نظام (system)

نظام عبارتست از مجموعه‌اي از اجزاي بهم پيوسته كه در حال تعامل باهم بوده و براي رسيدن به هدف مشترك باهم تلاش مي‌كنند. حال اگر يكي از اين اجزاء با بقيه همكاري نكند در كار نظام اختلال ايجاد مي‌شود. شكل زير بطور ساده معني و

مفهوم نظام را مشخص مي‌كند:

  براي مثال کلاس درس از اجزايي مانند مدرس، فراگیران، مربی آزمایشگاه ، ملزومات آزمایشی و ... تشكيل شده كه همه اين اجزا باهم در ارتباط متقابل بوده و براي رسيدن به هدف مشترك يعني آموزشهای فنی و حرفه ای  و رشد و شكوفايي استعدادهاي دانشجویان تلاش مي‌كنند. اگر يكي از اين اجزاء با بقيه همكاري نكند مسلماً رسيدن به هدف با مشكل مواجه مي‌شود.

چهار عنصر اصلي تشكيل دهنده نظام :

1- درونداد  : درونداد شامل مدرس، دانشجو، برنامه ، بودجه، فضاهاي آموزشي، قوانين و مقررات، سیاستهای برنامه ریزان آموزشی  و  ...

2- فرآيند: فرآيند شامل آموزش و شیوه های آن ، روش تدريس، آزمایش  يادگيري، پژوهش، خدمات راهنمايي و مشاوره و ...

3- برونداد: برونداد شامل ترك تحصيل كنندگان و فارغ التحصيلان است. البته ترك تحصيل كنندگان مورد بحث و موضوع ما نيست اما فارغ التحصيلان حائز اهميت هستند. از نظام آموزشي انتظار ميرود كه فارغ التحصيلاني تحويل جامعه بدهد كه مسلح به علم، دانايي ، نگرش جديد ، بينش جديد ، خود رهبري و در نهايت تغيير در رفتار در جهت اصلاح باشند.

4- باز خورد  : باز خورد كه قسمتي از فارغ التحصيلان ( خود آن نظام یا نظامهای دیگر ) هستند كه مجدداً جذب سيستم یا سیستمهای دیگر مي‌شوند (تبادلی ) . لذا سيستم هيچ وقت نابود نمي‌شود اما تغيير شكل مي‌دهد.  

آگاهي از ميزان اثربخشي دوره هاي آموزشي و بازدهي حاصل از آنها بسيار با اهميت است.
ارزشيابي يكي از مهمترين مراحل برنامه ريزي آموزشي است كه انجام صحيح آن ،  اطلاعات بسيار مفيدي را درباره چگونگي طرح ريزي و اجراي برنامه هاي آموزشي دراختيار مي گذارد و مبناي مفيدي جهت ارزيابي عملكرد آموزشي مراكز آموزشي به دست مي دهد.

مفهوم اثربخشي : با تغيير ميزان موفقيت نتايج حاصل از كار بايد مهمترين هدف باشد. بازدهي كارها يعني موفقيتهاي كاري ، نه مجموعه كارهايي كه محول مي شود يا در طول دوره انجام مي گیرد. اثربخشي چيزي است كه مديریت آموزشی  از راه اعمال صحيح روشهای استاندارد آموزشی  به دست مي آورد و به صورت بازده كار ارائه مي گردد. تعريف اثربخشي عبارت است از ميزان موفقيت در زمينه بازدهي و نتايج كاري است كه محول شده است.
ارزيابي اثربخشي آموزش يعني اينكه تاحدودي تعيين كنيم آموزشهاي انجام شده تاچه حد به ايجاد مهارتهاي موردنياز سازمان به صورت عملي و كاربردي منجر شده است.

 ارزيابي اثربخشي آموزش : يعني تعيين ميزان تحقق اهداف آموزشي، تعيين نتايج قابل مشاهده از كارآموزان در اثر آموزشهاي اجراشده ، تعيين ميزان انطباق رفتار كارآموزان با انتظارات ، تعيين ميزان درست انجام دادن كار كه موردنظر آموزش بوده است، تعيين ميزان تواناييهاي ايجادشده در اثر آموزشها براي دستيابي به هدفها.باتوجه به مباحث بالا بايد گفت كه اثربخشي آموزش ازطريق بررسي كارايي درون و بروني نظام آموزش تعيين مي گردد. يعني اگر بتوانيم كارايي دروني و بروني سيستم آموزش را اصلاح كنيم تقريبا اثربخشي آموزش تضمين مي شود .

برنامه ریزی فرایندی است که به موجب آن آینده خودمان را دائماً میسازیم.  »روجرفریتز«

فلسفۀ برنامه ریزی به عنوان یک نگرش و راه کلیه فعالیتها که متضمن تعهد به عمل بر مبنای اندیشه ، تفکر و عزم راسخ به برنامه ریزی منظم و مداوم می باشد ، بخش اساسی فرایندهاست ؛ مدرس و فراگیر برای رسیدن به اهداف خویش نیاز به برنامه ریزی دارند.

روند تجزیه و تحلیل مشکلات آموزشی 

تجزیه و تحلیل مشکل برای شناسائی نیازها : (ضمیمه 3)

تعریف مشکل ، شناسائی منبع مشکل  : آیا مشکل مربوط به عملکرد است ؟ ، آیا مشکل اصلی است ؟ یا نشانه ای از مشکل زیربنائی تر است ؟ چه کسی آنرا مشکل تلقی می کند ؟ وضع مشکل در مقایسه با سایر مشکلات چگونه است ؟ علتهای ایجاد مشکل کدامست ؟ راه حل های ممکن کدامست ؟ محدودیتها کدامست ؟

تعیین راه حلهای مشکل : کسب اطلاعات در مورد ماهیت اساسی  مشکل ، تعیین نقصان عملکرد یا نقصان دانش به منزله علت مشکل ، شناسائی راه حل مشکل . آیا آموزش راه حل مناسب است ؟ آیا سایر راه حلها به تنهائی می توانند مشکل را حل کنند ؟ آیا آوزش همراه سایر راه حلها لازم است ؟ بررسی برتریها و کاستیهای هر کدام از راه حلها ، اثربخشی احتمالی هرکدام از راه حلها مخارج ، مشکلات احتمالی تهیه و اجرای هر یک از راه حلها ، سایر عوامل اثرگذار بر نتایج حاصل از راه حل پیشنهادی 

گزارش نتایج : پیشنهاد  ارائه آموزش یا سایر راه حلها

1.      تجزیه و تحلیل حیطه ها ( کارها یا مفاهیم درسی ) برای شناسائی نقصانها

عملکرد مورد انتظار چیست ؟ آیا پیشینی های لازم وجود دارد ؟ آیا عواملی خارج از کنترل باعث عملکرد ضعیف می شود ؟ آیا هیچوقت در مورد عملکرد بازخورد دریافت می شود ؟ چه چیز باعث نقصان عملکرد می شود ؟ ، کدام کارها بیشترین تاثیر را پذیرا می شود ؟ چه استدلالی برای کسب اطلاعات مورد نظر وجود دارد ؟ ( راهبردها و فنون طراحی آموزشی.ترجمه هاشم فردانش – انتشارات سمت 1374)

رویکرد عمومی  فراگیران نظام آموزشی فعلی :

¨    اخذ اطلاعات اولیه در مورد روشهای نمره دهی مدرس .

¨    تلاش مجدانه در جهت ایجاد فرصت لازم برای جذب نظر مساعد مدرس و تنظیم اقدامات و برنامه ها  و فعالیتها در راستای دریافت نمره بیشتر  و در نهایت اشاعه روند در کل مجموعه آموزشی .

پس از چه شیوه ای برای سوق دادن فراگیران در راستای اهداف استفاده کنیم و کدامین  رفتار را داشته باشیم وچه بخواهیم ؟

ویژگی های مدرس کارآمد و موثر:

انواع آزمونهای معمول ویژه دروس عملی

آزمونهای کتبی عملکردی : این آزمونها در ظاهر به روش آزمونهای کتبی سنتی اجرا می‌شود. اما هدف و آنچه که سنجیده می‌شود صرفا“ دانش نیست، بازده و محصول یادگیری و یا مراحل انجام و فرایند بروز عملکرد ارزیابی می‌گردد.

برای مثال وقتی از فراگیر می‌خواهیم که یک مدل خیاطی را با قلم و کاغذ طراحی کند، یک نقشه فرضی از آنچه که به او گفته می‌شود بکشد، یک مدار الکتریکی با خصوصیات معین رسم نماید، یک نوع نمودار آماری مناسب برای داده‌های ارائه شده رسم نماید، یک محاسبه استوکیومتری واکنش از روی مقادیر اولیه واکنش شیمیائی انجام دهد و از آن بردارد و… در پی سنجش ترکیبی از دانش و آگاهی از یک طرف و مهارت و تسلط فرد به موضوع از طرف دیگر هستیم. 

آزمونهای عملکردی شناسایی : در این روش فراگیر از طریق شناسایی عیب و اشکال وسیله، توانایی و مهارت عملی خود را آشکار می‌سازد. این شناسایی ممکن است از طریق گوش دادن به صدای وسیله و تشخیص عیب آن، مشاهده و رؤیت یک نقشه، طرح یا وسیله و تعیین نقص و کاستی آن در صورتی که گویا و شاهد و برگرفته از موقعیتهای عملی  ، سوال شفاهی  در مورد علت برخی اقدامات در حین اجراء ، همگی بیانگر آزمون عملی شناسایی یا تشخیص است. 

سنجش عملکرد در موقعیتهای شبیه‌سازی شده  : معمولاً در موقعیتهای آموزشی که احتمال خطر و آسیب جسمی برای فراگیر وجود دارد، وسایل و تجهیزات مورد نظر به تعداد کافی موجود نیست و یا گران قیمت و کمیاب می‌باشد، نحوه اجرا و فرایند تولید محصول یا فرآورده هدف آموزش و یادگیری است و… بجای استفاده از موقعیت کاملاً واقعی و طبیعی از شرایط تصنعی و شبیه‌سازی شده استفاده می‌گردد. این موقعیتها هم برای آموزش و هم برای سنجش بکار می‌رود اهمیت این روش برای آموزش و سنجش مهارتهای خاص در موقعیتهای ویژه است، مانند اقدام در حوادث و بلایای طبیعی سیل، زلزله و آتش‌سوزی، کمک به مصدومان وخیم در سوانح و… با تدارک موقعیت مشابه،‌ مهارت و توانایی افراد ارتقا یافته یا سنجیده می‌شود. 

    آزمون عملکرد نمونه کار : شبیه‌ترین روش به موقعیت واقعی در زندگی طبیعی افراد، روش نمونه کار است. برای مثال برخلاف روش شبیه‌سازی که در یک اتومبیل غیرواقعی و شرایط تصنعی رانندگی صورت می‌گیرد و هدف شناسایی اجزاء اتومبیل و هماهنگی بدن با وسایل است، در روش نمونه کار، فرد مسیری را واقعاً‌ رانندگی می‌کند و دانش و مهارت خود را در زمینه راندن اتومبیل بطور واقعی نشان می‌دهد. تعمیر موتور خراب یک اتومبیل به نحوی که پس از تعمیر بدون نقص کار کند، انجام سیم‌کشی واقعی برق یک اطاق، ساختمان و…، ترجمه کردن یک متن واقعی انگلیسی به فارسی (یا برعکس)، انجام کامل آزمایشو رسیدن به نتایج  مثالهای این روش است. (گروه آموزشی فنی –حرفه ای – سازمان آموزش و پرورش استان اصفهان بهمن87)

بخش "ب" زمینه سازی برای اجرای فعالیتها و اهداف مورد انتظار

فعالیتهای مورد انتظار  از گروههای آموزشی

مقدمه : با عنایت به اهمیت وجود بستر لازم جهت تحقق اهداف آموزشی ، گروههای آموزشی مراکز ، متولی بالقوه توانمندی در این فرایند محسوب می شوند و چنانچه گستره فعالیت آنها با تفویض اختیارات لازم  ، افزایش و تقویت شود ، نقش محوری و تعیین کننده تری می توانند ، ایفاء نمایند .

موارد پیشنهادی به گروه :

الف : اهتمام جدی در جهت بخشیدن به فعالیتهای آموزشی گروه ، برگزاری جلسات و ... ( الگو : صفحات 6 و  11) .

ب : مدیریت وظائف مدیرگروهی کلیه دروس رشته  بصورت اثرگذار

بعنوان نمونه در رشته صنایع شیمیائی آموزشکده فنی شهید بهشتی ارومیه ،  جهت مدیریت تخصصی تر  ،کلیه دروس رشته به سه شاخه عمومی ( شامل یک زیرگروه )  و تخصصی (شامل سه زیرگروه بنامهای مهندسی شیمی ، شیمی کاربردی و شیمی صنعتی)  و پایه (شامل دو زیرگروه علوم ریاضی و علوم فیزیکی ) تقسیم بندی شده است (ضمیمه 1) و مسئولیت هر زیرگروه به عهده یک مدرس( که اطلاعات جامع و کافی در حوزه دروس تحت مدیریت زیرگروه خود را دارد ) بوده و ملاک  تقسیم بندی دروس به شاخه ها  و زیرشاخه ها ( زیرگروهها) هم بر اساس مرتبط بودن مفاهیم دروس و هم  تعداد مدرسین اثرگذار در گروه و توانائی هماهنگی فی مابین بستگی دارد.     

ج :   اهداف  مورد انتظار از سر گروه و سرزیر گروههای آموزشی : (اساس:  ضمیمه 2 ،  وظائف مدیر گروه  )